Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

زرنگاری یا تذهیب

بخش قبلی مقاله

در آمد در جست و جوی آرایه های آغازین تذهیب به نقوشی بر می‌خوریم که قدمت آنها به دوران پیشا تاریخی باز می گردد. نقوش کهن ترین سفالینه های به دست آمده از فلات ایران، قدمتی در حدود دوران نوسنگی دارد. بر پایه تحقیقات باستان شناسی، می توان گفت پیشینه نقش ها در فلات ایران به دوره های میانه و نوسنگی باز می گردد. بررسی آثار باستانی نشان میدهد که نقوش در دوره های گذشته، افزون بر جنبه آذینی، کار کردهای آیینی و مذهبی، روایی و بیانی و ارتباطی نیز داشته است. هرچه پیش تر می آییم آثار به دست آمده، گستردگی آرایه ها را بر زمینه های گوناگون تری بازتاب می دهند. تزیینات بناها، ظروف، کتیبه های سنگی، تندیس های نذری و آیینی، پارچه ها و پوشش ها، زیورآلات و غیره نشان دهنده کاربرد وسیع نقش ها هستند. شیوه باز نمایی در این دوره ها از واقع نمایانه ترین حالات تا چکیده نگارانه ترین شکل، صورت گرفته است. نقش های طبیعت نما هم زمان در کنار استیلیزاسیون های چکیده نگاری) متعدد ظاهر شده اند و دامنه گسترده ای از آرایه ها و اشکال را پدید آورده اند. می توان پرسید: از میان انبوه اشکال قدیمی، آرایه های تذهیب امتداد کدام نقش ها هستند؟ برای یافتن پاسخ، نخست باید ویژگی های مشترک تذهیب را در دوره های مختلف شناسایی کنیم. این ویژگی ها، معیارهای لازم برای بررسی نقش های کهن به شمار می روند.
نگاهی به نقوش و آرایه های تذهیب یا زرنگاری نشان میدهد که آنها در سه ویژگی همانندند؛ این ویژگی ها عبارت اند از: تأثیر پذیری از دنیای نباتی، تجرید و غلبه خطوط منحنی بر شکستگی‌ها. این ویژگی‌ها را یک به یک شرح می‌دهیم.
تأثیرپذیری از دنیای نباتی نقوش تذهیب در بنیاد، برگرفته از دنیای گیاهان است. با وجود تلخیص اشکال گیاهی در تذهیب، باز هم می‌توان اقسام گل‌ها و برگ‌ها را بازشناخت. پس در بررسی نمونه‌های کهن، از نقوش انسانی و حیوانی صرف نظر می کنیم.

تجرید

آرایه های تذهیب، بازنمایی غیر رئالیستی جهان بیرونی‌اند. برای این منظور، تلخیص، ساده سازی، انتزاع و گاه ترکیب اشکال گوناگون به کار رفته است؛ بنابراین در دومین گام، بازنمایی‌های رئالیستی در نمونه‌های باستانی را از دایره مطالعات تذهیب کنار می‌گذاریم.
خطوط منحنی به جز جدول کشی‌ها و کادربندی‌ها، بیشتر حرکات در تذهیب مانند چرخش ساقه‌های ختایی و اسلیمی، جهت حرکت برگ‌ها و غنچه‌ها و غیره در قالب قوس‌هایی روان و نرم اجرا می گردند. از این رو، در بررسی آرایه های کهن، غلبه قوس ها بر شکستگی ها را در نظر گرفته ایم.
با توجه به سه ویژگی یادشده، اکنون نقش مایه های آغازین تذهیب را در چهار گروه تاریخی بررسی می کنیم:

١. نقوش میان‌رودان (بین النهرین)؛
٢. نقوش پیشامادی در حدود ایران کنونی؛
٣. نقوش ایرانی؛
۴. نقوش فرارودی (ماوراء النهر).

 

نقوش میان‌رودان (بین النهرین)

نقوش میانرودان، دربرگیرنده آرایه هایی است که از حدود هزاره سوم پیش از میلاد در منطقه ای پهناور میان رودهای دجله و فرات ظاهر شد. آشکال و تزیینات هنری تمدن های این ناحیه مانند سومر، اکد، بابل و آشور در آثار هم دوره و پس از خود بازتاب یافته‌اند. دسته‌ای از این تزیینات، نقوش پیچان، شبه گیاهی و تجریدی‌اند که به تکرار بر دامنه گسترده ای از یافته های آن دوران نقش بسته اند. نقوش دیگر، شامل تصاویری واقع نمایانه و گروهی نیز صورت های خیالی و غیر واقعی اند. گمان می رود سازندگان آثار باستانی، بر اساس باورها و آموزه های خود، تجرید، تخیل یا رئالیسم را به کار بسته‌اند. در بیشتر نمونه‌ها، واقع‌نمایی، در بیان روایت سلحشورانه یا تاریخی برگزیده شده است. ترسیم صورت‌های خیالی، در خدمت ترویج باورهای آیینی و اسطوره‌ای‌اند؛ عناصر تجریدی و تکرار شونده نیز در حواشی تصاویر، سطح جامه‌های پس زمینه‌ها و غیره با هدف تزیین آورده شده‌اند. شاید کاربرد نقوش تکرار شونده تجریدی در تزیینات صفحات خوشنویسی با تصویرسازی شده نیز در امتداد همین سنت باشد.
در نیمه دوم دوره آغاز تاریخی در تمدن سومره در دوره جمدت نصر نقوشی حاصل از مهر سنگی پدید آمد؛ شکوفه ای چهارپر و بسیار ساده که با تکرار طرح، آذین شده است. آنتون مورنگات، باستان‌شناس آلمانی، درباره ظهور این گروه از نقش‌های انتزاعی و تلخیص شده در مهرها می‌گوید: اگرچه گیاهان و جانوران هنوز به صورت اجزاء تشکیل دهنده طرح ظاهر می شوند، نه تنها به خطوط و نقطه‌های صرف تنزل یافتند، بلکه عناصر صرفا تزیینی دیگری با طرح انتزاعی به آنها افزوده شد که فضای موجود را کاملاً پر کرده نیز به ترتیب یافته‌های دوره‌های مزیلیم (سلسله سور اول در سومر) وزیمریلیم (تمدن اکد) هستند. در هر دو نمونه، اشکال حلزونی (اسپیرال در حاشیه پایین تصویر اصلی، جنبه تزیینی دارند. روش حاشیه سازی در کناره های متن اصلی در این نمونه ها، بی شباهت به حاشیه بندی های تذهیب شده در صفحات خوشنویسی با نگاره های متأخر نیست.
نمونه پیشرفته تر کاربرد حاشیه، در کاشی کاری های کاخ نبو کینسر دوم، از فرمانروایان بابل دیده می شود. در کاخ نبوکدنصر، دور تا دور طرح اصلی (چهار درخت زندگی) را حاشیه بندی کرده اند؛ البته عدم اتصال تزیینات حاشیه افقی و عمودی، سبب تفاوت سبک بابلی با سنت متأخر اسلامی شده است. شباهت دیگر، در فرم تزیینی بالای طرح اصلی است که کتیبه ها و سرلوح های تذهیب شده در کتاب های دوران اسلامی را تداعی می کند.
پیش تر اشاره شد ترکیب، یکی از شیوه های دسترسی به آرایه های انتزاعی است. بر بدنه گلدانی از آشور قدیم، همنشینی چند عنصر زینتی هنر باستانی گیاهی همانند نخل ایجاد کرده است. گرایش به ترکیب در هنر تذهیب، تا به امروز نیز ادامه دارد. گل های مرکب (ترکیبی) از به کارگیری همین شیوه پدید آمده است.
در بازنمایی دیوارنگاره ای از تمدن آشور میانه، اشکال ابتدایی جدول کشی، حاشیه بندی های مزین به گل های چند پر، سرلوح و نقش مایه هایی مشابه تاج به کار رفته است.

نقوش پیشامادی

آرایه های این گروه، نسبت به نقوش میان رودان، نزدیکی کمتری با تذهیب دارند. از تزیینات کاخ های این دوره، شاهدی در دست نیست. مقابر و تابوت های سنگی و سفالی نیز بدون تزیین اند؛ همچنین نقوش سفالینه های بازیافته در گستره وسیع این دوره، بیشتر دربردارنده آرایه های هندسی و خطوط شکسته اند؛ از این رو، نقش های آغازین تذهیب، شناخته نمی شوند؛ تنها می توان به آذین بندی یافته های فلزی (مفرغینه ها، زرینه ها و سیمینه ها) اشاره کرد که میان آنها، اشکال غیر رئالیستی گیاهان در حالات پیچان و منحنی به چشم می آیند. ساخته های کیمری های لرستان، بیش از سایرین، این اشکال را بازتاب می دهد.
به کارگیری نقوش برای آذین بندی صفحه ای مفرغین، تداعی گر شمسه هاست. چهره ای که گمان می رود «الهه اشی» باشد؛ همان جایی نقش شده است که بعدها، عبارات خوشنویسی با نگاره های ظریف دوره اسلامی نشانده می شود. ردیف گیاهان که یکی در میان، انار و درخت سرو را تداعی می کند به همراه آذین های خوشه ای، چهره مرکزی را در بر گرفته است. گیاهان پیرامونی نیز با اتصال هایی نیم قوسی به هم پیوسته است.
شیوه حاشیه سازی های تزیینی، میان آثاری که از تمدن لرستان به دست آمده است، شباهت بیشتری با نمونه های تذهیب دارد. حاشیه ها، دور تا دور تصویر اصلی، بدون آنکه در گوشه های کار گسسته شود، در کادری پیوسته ادامه یافته است. این شیوه حاشیه بندی در هنر اسلامی تکامل یافت.

برگرفته از کتاب: تذهیب در ایران
نویسنده: مریم کشمیری
ناشر: سمت

این مقاله ادامه دارد…

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

برای دریافت مهمترین اخبار فراخوان‌های هنری در دنیا
لطفا ایمیل خود را وارد نمایید

شما همچنین می توانید وارد کانال تلگرام ما شده و از آخرین فراخوان‌های خارجی مطلع شوید
@cheetart
اطلاعاتم را ثبت کن