Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

تذهیب یا زرنگاری

بخش قبلی مقاله

نقوش ایرانی

نقوش مادی هنر مادها، هنری تلفیقی و متأثر از تمدن های همجوار یا متحد آنها بود. در پی گیری عناصر آغازین تذهیب، نقش مایه های گیاهی بر آثار به دست آمده از کاوش های باستان شناسی همدان، کلاردشت، جیحون و زیویه، بر اساس گزارش های گیرشمن، دیاکونوف و دیگران بررسی شده اند.

در تصویر ۲-۱۰، حاشیه در سینه بندی از زیویه، مشابه آنچه در هنر لرستان دیدیم (تصویر ۲-۸) پیرامون تصویر اصلی را دربر گرفته است. نقوش تزیینی درون حاشیه، با همان شیوه دالبرها به هم پیوند خورده، اما مرز حاشیه در سینه بند زیویه، تنها با یک خط، از متن اصلی جدا شده است. در مرکز سینه بند، نماد درخت زندگی به صورت گیاهی انتزاعی با شاخه های منحنی دیده می شود که در انتهای هر شاخه به غنچه ای نشکفته ختم شده است. ساختار قلبی شکل غنچه ها، در آرایه های تذهیب نیز دیده می شود.

گل های ساده چندر، از آرایه های تکرار شونده در هنر ایران بود و همچنان در تزیینات انواع هنرهای ایرانی دیده میشود. گل های ساده با گلبرگهای گوناگون، در تذهیب، بر شاخه های ختایی و «اسلیمی های گل داره ظاهر می شود. بر آذین کمربندی از طلا، نیم گل های ساده یازده پر، بر برگهای قوسی شکل در میانه کار نشسته است (تصویر ۱۱ – ۲ ). فضای کناره گل‌ها را شاخه هایی پوشانده است که به کاسبرگهای دوتایی و حلزونی شکل ختم می شود. از هر کاسبرگ، گلهای هفت پر و نیمه باز، روییده است. این آشکال گیاهی، نمادی از «نخل زندگی» (درخت زندگی در هنر آن دوران است.۴

تنوع و گستردگی طرحهای درخت زندگی در هنر ایران باستان، آنها را به یکی از تأثیر گذارترین آذین های گیاهی در تزیینات دوره های بعد تبدیل کرده است. ساقه های منحنی و برگ های پیچان که به گل آذین های کوچک و بزرگ ختم می شوند، در طرح اندازی گل ها و غنچه های سده های بعد امتداد می یابند. تصویر ۱۲ – ۲، طرح دیگری از درخت زندگی است که بر یک زین نقره ای از آرامگاه زیویه به دست آمده است. برگ ها در انتها به داخل پیچیده اند تا از خشکی طرح کاسته شود. استفاده از پیچش های تزیینی، شگردی است که در تذهیب و دیگر هنرهای اسلامی، برای لطافت خطوط به کار می رود. در تصویر ۲-۱۳، گل های انتزاعی چند پر و غنچه های کوچک، لبه جام زرینی را از همدان زینت داده اند. در اینجا نیز عناصر تزیینی با ساقه هایی منحنی به هم پیوسته است.

 

 

اثری از سمانه جمشیدی نیا
اثری از سمانه جمشیدی نیا

نقوش هخامنشی

الگوی هنری هخامنشیان به شدت متأثر از دستاوردهای هنری پیشینیان بود. آذین های گیاهی تخت جمشید را در جایگاه مهم ترین مجموعه نقوش پارسی) می توان امتداد آرایه های گیاهی ماد به شمار آورد. اشکال گیاهی ظروف و دیگر ساخته های این دوران نیز مشابه آثار برجای مانده مادی است؛ با این تفاوت که افزایش مهارت تولید کنندگان سبب شده است آرایه ها از ظرافت و دقت بیشتری برخوردار باشد. گل های ساده چند پر (نیلوفری) با کاسبرگهای دوقسمتی، پرکاربردترین نقش تزیینی است. بندها و خطوطی که آرایه ها را به هم پیوند میدهد، همچنان به شیوه پیشین، دالبری یا نیم قوسی است. در تصویرهای ۲-۱۴ تا ۲-۱۹ اشکال گوناگونی از این تزیینات، بر نقش برجسته ها، تزیینات ستونها و ظروف دیده میشود. تفاوت اصلی این آذین ها، بیشتر در تعداد گلبرگهاست.

اگر کاخ‌های تخت جمشید را مجموعه کاملی از سنگ‌نگاری‌های هخامنشی بدانیم، می توان تزیینات گیاهی پلکان کاخ آپادانا را چکیده تمامی عناصر گیاهی این مجموعه در نظر آورد. تصویر ۲- ۲۰، بخشی از گیاهان زینتی را در این نقش برجسته نشان می دهد. گل های کامل دوازده پر و گل های نیمه شکفته با کاسبرگ‌های دو قسمتی (گل نیلوفر) از سویی امتداد آذین های مادی در نمایش درخت زندگی است و از سوی دیگر، منشأ بسیاری از تزیینات سده های بعد به شمار می آید.

با وجود یکدستی قابل توجهی که در بیشتر آرایه های پارسی دیده می شود، برخی نقوش، مانند تصویر ۲-۲۱، اندکی با الگوی کلی تفاوت دارد. در این تصویر، نقش گل های نیلوفر و خرماه یک در میان، بخش بالای شکم ظرف را آذین کرده است. گل های نیلوفر، ساختاری ساده تر از نمونه های تخت جمشید دارد. دو کاسبرگ کشیده که در انتها به طرفین خمش یافته، بیضی کوچکی را در بر گرفته است. در تذهیب، ساختار غنچه ها به چنین قالبی نزدیک می گردد.

در موزه صوفیه، گلدان نقره ای زراندودی (تصویر ۲- ۲۲) نگهداری می‌شود که دو گونه نقش بر شکم آن نشسته است. یکی از آنها در نگاه نخست، مشابه نیلوفری های تصویر ۲-۲۱ است؛ یعنی دو برگ کشیده که به جوانب متمایل گشته، در مرکز، دسته های سه تایی برگ های خطی و راست را به جای غنچه نشکفته در بر گرفته است. این دسته های برگی از یک کاسبرگ مرکزی خارج شده است. در تذهیب نیز، برگ های چندتایی، گوناگونی شکلی فراوانی پدید می آورد.

نقش دوم، نیم گلی هفت پر است که آن را بر کاسبرگ حلزونی به سبک هنر مادی حکاکی کرده اند. چنان که می بینیم گردش خطوط در این طرح، همانند حرکتی است که در تذهیب تکرار می شود.

در تصویر ۲-۲۳ گل ها به نمونه پیشین نزدیک است؛ از این رو، ساختار گل، در بررسی حاضر اهمیت می یابد، اما چون نیم گل های چندر، هیچ گونه پیوستگی با یکدیگر ندارد (فقدان وجود ساقه های منحنی و رونده)، در مقایسه با گلدان صوفیه، تأثیر آذین لوح قفقاز بر هنر تذهیب کمرنگ تر به نظر می آید. از میان آثار هخامنشی موزه آرمیتاژه، لوح برجسته کاری شده ای از طلا دیده می‌شود (تصویر ۲-۲۴) که در قسمت پایینی، حاوی گلی هفت بر است. طراحی این گل، تلفیقی از گل های خرما در نمونه های پارسی و مادی است (نک: تصویرهای ۱۳۰۲ و ۲۱۰۲)، اما نکته متفاوت در این اثر، ابتکار صنعتگر در ایجاد آذین زبرین گل است. در اینجا، برگ‌ها یا ساقه به شکلی تازه، به سوی داخل پیچیده شده است. این آرایه، شباهت بسیاری به پیچک های خطوط اسلیمی دارد که در بخش تذهیب به طور کامل شرح داده خواهد شد.

نقوش اشکانی با نگاهی به نقش های پیشین، تکامل آذین های هر دوره را با اندکی تغییری نسبت به دوره های گذشته در می یابیم. مادها، متأثر از سنت های میان‌رودان و غیر ایرانی تمدن های پیش از خود، آرایه هایی را به کار گرفتند که در دوره های بعد، پایه تزیینات پارسیان گردید، اما گسست پیش آمده پس از هخامنشیان، سبب بروز نوعی جدایی هنری شد؛ از این رو، نقش های اشکانی، روند تأثیر و تکامل پیشین را نشان نمی دهد، بلکه با نشانه هایی از در آمیختگی نقوش و نمادهای یونانی – ایرانی ظاهر می شود. در پی گیری آرایه های آغازین تذهیب، نقوشی که ویژگی ایرانی پررنگ تری دارد، اهمیت بیشتری می یابد. این نقوش در حدود غربی ایران اشکانی فراوان تر است.

تصویرهای ۲-۲۵ و ۲۶۰۲، گچبری های دو کاخ اشکانی در آشور و کوه خواجه” را نشان میدهد. تکرار اشکال هندسی شکسته و منحنی، آذینی است که بعدها در گستره هنرهای اسلامی دیده می شود. ترکیب اشکال هندسی و تکرار حساب شده آنها، شیوه ای است که صرف نظر از معماری با سایر هنرهای رایج در دورۀ اسلامی، در ترسیم و طراحی گره چینی های تذهیب نیز به کار می رود.

در کنار گچ بری های هندسی کاخ آشور، تزیینات گیاهی، سبب تلطیف آذین ها شده است. تصویر ۲-۲۷، قسمتی از طاقی نیم دایره با عناصر تزیینی سه برگچه ای است. خط اندازی های دو تایی که پیش تر نیز دیدیم، آذین های گیاهی را از تزیینات حلزونی کناره ها جدا کرده است. آرایه های برگی این تصویر، از ساده ترین اشکال گیاهی پارتی است، اما نقوش اشکانی، همیشه چنین بی پیرایه ظاهر نمی شود. برگ های پنجه ای و چندبخشی با کنگره‌های سر گرد و سوزنی، از نقوش پر کاربرد این دوره است.

تصویر ۲-۲۸، نمونه ای از برگ های پنج قسمتی با کنگره های سوزنی را در تزیینات کاخ الحضر (هترا) نشان می دهد. شیوه تزیین و ایجاد کنگره بر لبه های برگی، در پنبه ای ها و برگ های تذهیب نیز دیده می شود.

همچون دوره های پیشین، در نقش برجسته‌ها و مجسمه‌های بازمانده از دوره اشکانی، لباس های پس زمینه ها، لوازم و اشیاء با نقوش گیاهی آرایه بندی شده است. در تصویر ۲-۲۹، نمونه ای از تداوم و به کار گیری گل های چندر را در آثار پارتی می بینیم. پاپوش، زری دوزی پیراهن، دور یقه، لبه آستین ها، مخده زیر دست و تشکی که بر سطح گسترده، هر یک، با گونه ای از گل های ساده آذین شده است. این شیوۂ جامه آرایی را در چندین تندیس دیگر «پالمیر» نیز می بینیم. و گاهی تزیینات منفرد، جای خود را به آذین های گسترده تر و پیچیده تری می دهد. ساقه های پیچان و پیش رونده که در انتها به برگ‌ها، گل ها و یا حتی میوه ها ختم شده، سطوح وسیعی را پوشانده است. تزیینات نیم تنه تندیسی (تصویر ۲-۳۰) در موزه لوور پاریس، نمونه چنین آرایه‌ای است. ساقه های پیچان انگور که به برگ‌ها و خوشه های میوه پیوسته، گویی در ساقه های ختایی بازتاب یافته است.

ساقه های پیچان با گل ها و برگ هایی خلاقانه و گوناگون، بر آثار فلزی دوره اشکانی به تکامل می رسد. در بسیاری از نمونه ها، گل ها و برگ‌های متنوع بر ساقه‌های کشیده، به جای تک گل های تکرار شونده نشسته است. بر کاسه ای مطلا که اکنون در موزه آرمیتاژ نگهداری می شود (تصویر ۲-۳۱)، به جز آرایه های یکسان بر البه بالایی کاسه، نقوش آزاد و گسترده گیاهی، سایر قسمت های بدنه را پوشانده است. نزدیک به لبه زیرین ظرف، برگ بزرگی حکاکی شده و ساقه ها به شیوه طراحی قوس‌های حلزونی تذهیب از آن خارج شده است. میان برگ‌ها و گل‌های گوناگون این ظرف، گلی پنج پر با گلبرگ های لوزی شکل دیده میشود. این گل در بخش میانی، دارای جامی کوزه ای شکل است که گردن کشیده اش به سه نیم دایره ختم می گردد. این طرح، در بررسی پیشینه گل نیلوفری اسلامی، مورد توجه است. حاشیه ای مشابه آنچه پیش‌تر دیدیم، لبه بالایی ظرف را پوشانده است.

تصویر ۲-۳۲، ساقه تزیینی پیچانی را بر کاسه‌ای از جنس نقره و طلا نشان می‌دهد؛ گرچه این نمونه، در مقایسه با کاسه موزه آرمیتاژ، تزیینات محدودتری دارد زیرا بخش هایی از ظرف، تنها با خطوط موازی و عمودی تزیین شده است)، پیچ‌کها و آرایه‌های ساقه، بسیار با نمونه های ختایی همانند است.

نقش مایه های نباتی دوره پارت ها از اسلوبها و قالب های گوناگونی پیروی می کند. افزون بر آذین سطح ظروف با نقوش ریز و گسترده، گاهی یک نقش میانی، داخل کاسه ها یا بشقاب ها دیده میشود. در تصویرهای ۲-۳۳ و ۲-۲۴ نمونه هایی از آذین های مرکزی را می بینیم. در گراور ۲-۳۳، برگهای کشیده سرگرد، میان برگ های دیگری قرار گرفته که در انتها دارای تاخوردگی است. تاخوردگی، یکی از شیوه های تزیین برگهای لوتوس نیز است. در تصویر ۲-۳۴ برگ‌های کشیده با حواشی کنگره‌ای دیده می شود.

 

برگرفته از کتاب: تذهیب در ایران
نویسنده: مریم کشمیری
ناشر: سمت

این مقاله ادامه دارد…

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

برای دریافت مهمترین اخبار فراخوان‌های هنری در دنیا

لطفا ایمیل خود را وارد نمایید تا در جریان مهم‌ترین وقایع هنری در جهان باشید
اطلاعاتم را ثبت کن