Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

مطلب قبلی

۳. نقوش ساسانی

آثار برجای مانده از ساسانیان نشان می دهد بسیاری از نقش مایه های هنر این دوران، با اندک دگرگونی در آذین ساخته های دوران اسلامی به کار رفته است. نه تنها شکل و فرم آرایه های اسلامی یاد آور برخی نمونه های ساسانی است، بلکه گاهی تکرار قالب های هنر ساسانی را در آثار دوره اسلامی باز می یابیم؛ برای نمونه، شیوه کادربندی و تقسیم بندی فضای داخلی بشقاب ها، سینی ها یا کاسه های زرین و سیمین در سده های سوم تا ششم و هفتم میلادی، اسلوبی را پایه گذاری کرده است که بعدها در آذین فضای داخلی گنبدهای اسلامی و در کتاب آرایی، با عنوان شمسه دیده می شود. تکرار نقوش در فضای دایر های سنتی است که از هزاره های پیشین مرسوم بوده است (نک: تصویر ۲-۷)، اما هنرمندان ساسانی به جای تکرار نقوش ساده روی بندهای اتصال دهنده، موفق شدند شیوه دقیقی در تقسیم بندی سطح، ایجاد قاب های مجزا، ترسیم دقیق خطوط جداکننده و آذین های پیچیده، ابداع و اجرا کنند.
در تزیینات بشقاب ها و سینی های به دست آمده از آن دوران، دو قالب کلی دیده می شود. در حالت نخست، منظره یا صحنه ای از شکار، بزم، مراسم تاج گذاری یا غیره بر مرکز اثر، نقش شده و نقوش گیاهی و تجریدی، گرداگرد قاب مرکزی تکرار شده است. در حالت دوم، متن قاب مرکزی، دارای تزیینات تکرار شونده گیاهی یا تجریدی است؛ به بیان دیگر، در حالت دوم، تمامی اثر تا نقطه مرکزی از تزیینات پوشیده شده است. در شمسه های سده های پیشین، شباهت بب قبله قالب نخست، بیشتر بود؛ زیرا در قاب میانی، اطلاعات نسخه، تقدیم نامه ها، قطعات خوشنویسی با نقاشی جای می گرفت، اما در شمسه های متأخر، شباهت به قالب دوم، بیشتر است.
از حالت نخست، می توانیم به سینی های مفرغی در موزه های برلین و آرمیتاژ اشاره کنیم (تصویرهای ۲-۳۵ و ۲-۳۷). در سینی موزه برلین، قاب های سه گانه، پشت سر هم، تکرار شده است. در قاب مرکزی، طرح درخت زندگی را مانند نمونه های پیشاساسانی می بینیم. در قاب سمت راست، شاخه ای با پیچش های کامل نشانده شده که دایره هایی متوالی ایجاد کرده است. ساقه در قاب سمت چپ، با انحنای اندک، طرح اندازی شده و تنها در بخش انتهایی، با گردش های نیم قوسی، به طرفین متمایل گشته است. ختایی های تذهیب، به طراحی ساقه در قاب سمت راست نزدیک تر است هر سه ساقه، با زائده های کوچک دایره ای، آرایش شده که یاد آور جوانه ساقه در هنر اسلامی است. اقسامی از لوتوس های تذهیب و برگچه های سه قسمتی نیز در این طرح دیده می شود. در تصویر ۲-۳۶، طراحی قاب های سه گانه آورده شده است.
سینی موزه برلین، از دیدگاه هندسی و تقسیم بندی نیز اهمیت می یابد. تقسیم سطح به ۲۲ قاب مساوی با اکتساب ضخامت کادر بندی میان قابها، نشان از مهارت محاسباتی طراح دارد. این دقت محاسباتی در بخش بندی دایره ها، ایجاد محرابی ها، اجرای قاب بندی های زیبا و به کار گیری نقوش مجزا یا پیوسته، شیوه ای است که در هنرهای اسلامی به اوج می رسد.
سینی موزه آرمیتاژ (تصویرهای ۲-۳۷ و ۲- ۳۸)، بخش بندی ساده تری را نشان می دهد. پیرامون قاب مرکزی (منقوش به طرح یک سوار کار)، حاشیه باریکی دیده می شود که گره چینی را در شمسه به یاد می آورد. چهار قاب دایره ای کوچک با طرح های حیوانی، فضای اصلی را قسمت کرده است. میان این چهار قاب، تزیینات گیاهی ساده ای می بینیم شامل دو ساقه پیچان و قرینه؛ که به برگ های بزرگ سه بخشی ختم شده است. سینی آرمیتاژ، افزون بر سادگی بخش بندی ها، در شکل تزیین گیاهی نیز از نمونه برلین، بسیار ساده تر است.
پیش تر با نقشی آشنا شدیم که در بررسی پیشینه اناری اسلامی، مورد توجه است (نگاه کنید به تصویر ۲-۳۱)، اما گروهی دیگر از آرایه ها بر ظروف و بناهای دوره ساسانی با اناری های اسلامی نزدیکی بیشتری دارد؛ تا آنجا که ساختار کلی آن به الگوی تکرار شدنی دوره های پساساسانی تبدیل می گردد. تصویرهای ۲-۳۹ تا  ۲-۴۲، گونه هایی از گل های اناری ساسانی را نشان می دهد. در تصویرهای ۲-۳۹ و ۲-۴۰، انار مرکزی، بر دسته ای از برگ ها نشانده شده است. برگ ها، قرینه و نامساوی، پیرامون بخش مرکزی تنیده است. گل هایی که در تصویرهای ۲-۴۱ و ۲-۴۲ دیده می شود، از نظر ویژگی های کلی بخش مرکزی، مشابه دیگر نمونه هاست، اما تنها با دو برگ بزرگ انتهایی تزیین شده است. حاشیه برگهای بزرگ، با تزیینات گرد یا دالبری، تاخوردگی را تداعی می کند.
گل های اناری تذهیب، در شکل انار مرکزی، با نمونه های معرفی شده هماهنگی دارد. گلبرگ های اناری اسلامی، به برگهای تصویرهای ۲-۳۹ و ۲-۴۰ نزدیک تر است؛ هرچند تزیینات برخی نمونه های پساساسانی، حواشی برگهای
۴۱-۲ و ۲-۴۲ را به باد می آورد.
گل های ساده چندر، ساقه های پیچیده و گردان، برگهای چندبخشی با حواشی آذین شده، غنچه ها، کاسبرگهای چند قسمتی، شیوه کادربندی ها و دو خط سازی ها، از دیگر نقش مایه ها و اسلوبی است که در هنر ساسانی به چشم می آید. در تصویرهای ۲-۴۳ تا ۲-۵۲، نمونه هایی از آرایه ها و قالب های ساسانی که در هنر اسلامی ادامه می یابد، دیده می شود.

 

۴. نقوش فرارودی (ماوراءالنهری) و ایران شرقی

آرایه هایی که در این بخش به آن می پردازیم، از سه هزار سال پیش از میلاد تا سده های نخست اسلامی تاریخ گذاری شده است. وجه اشتراک همه آنها، ظهور در محدوده جغرافیایی ایران شرقی است؛ بنابراین، بسیاری از آرایه ها، یا هم دوره نقوش دوره های پادشاهی ایران مرکزی، یا متأثر از آنهاست. آذینهای سده های نخست اسلامی در امتداد اسلوب هنری پیشا اسلامی ایران با هنر جوان تر منطقه، یعنی شیوه های برگرفته از هنر بودایی هند و چین پدید آمده است.
در حدود شرقی ایران، گل های متقارن چندر، نقشی تکرارشونده و کهن است. مجموعه مهرهای مفرغی، باقیمانده از هزاره سوم پیش از میلاد، از قدیمی ترین نمونه ها شناخته می شود. تصویر ۲-۵۳، بخشی از گوناگونی گلها را بر مهرهای ۲۶ تذهیب در ایران مفرغی نشان می دهد. قرینگی، شکل تزیینات میان گلبرگی و نحوه آذین لبه گلبرگها از جمله شیوه هایی است که در هنر دوره اسلامی و زرنگاری تکرار می گردند.
در آثار برجای مانده از شرق قدیم، آذین گل های چند پر و ساده بر بسترهای گوناگونی نشسته است. در تصویرهای ۲-۵۴ و ۲-۵۵، دو نمونه از بافته های ابریشمی گلدار را می بینیم. نمونه های کتاب آرایی و تزیینات اسلامی، به تقسیم بندی ها و نحوه قرار گیری متقارن گل ها در تصویر ۵۵۲، نزدیک تر است.
طراحی و ترسیم اشکال پیچیده در قاب دایره ای، در اواخر حکومت ساسانیان و سدۀ نخست اسلامی، بر ساخته های شرق ایران و فرارودی ادامه و گسترش یافت. این قاب ها گاه مانند آنچه در بشقاب ها و سینی ها دیدیم (نگاه کنید به تصویرهای ۳۵ – ۲ تا ۲-۳۸)، منطبق بر محیط ظرف بوده و فضای داخل قاب (یعنی سطح ظرف)، با آذین های گیاهی و جانوری پوشانده شده، اما گاهی قاب های دایره ای، مانند نمونه پارچه هایی که از آن دوران در دست است (نگاه کنید به تصویرهای ۲-۴۴ و ۴۵ – ۲)، بر بستر اثر تکرار گشته است.
در پارچه ها، قابی مدور و دوخطی، نقشی محوری را دربر می گیرد. نقش میانی، درخت زندگی یا جانوران افسانه ای بر زمینی پوشیده از گیاه است. گرچه تزیینات پارچه ها، از نظر قاب بندی، نقوش نباتی و انتزاعی، در پیشینه شناسی تذهیب بررسی می شود، در مقام قیاس، قالب سینی ها و بشقاب ها، اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا:

۱. تزیین تمامی سطح ظروف، یک دایره بی تکرار می سازد؛ همان گونه که بعدها در شمسه، قالب اصلی مانند خورشید، یکتاست؛
٢. نقوش ظرف ها، نسبت به نقطه مرکزی، در فضای قاب اصلی تکرار میشود (مانند واگیره ها در شمسه)؛ درحالی که نقش های قاب اصلی پارچه ها در بیشتر نمونه ها، تصویری واحد و بدون تکرار است برای نمونه، شیری ایستاده کنار درخت زندگی، خروس یا سیمرغ و تزیینات پیرامون آنها)؛
٣. آذین گیاهی در پارچه ها، نقش کمرنگ تری دارد، اما بر زرینه ها یا سیمینه ها، نقوش گیاهی پیچان و تکرار شونده، سهم بزرگی از فضا را می پوشاند؛

۴. بخش بندی سطح یا داخل ظرف، بر اساس محاسبات دقیقی صورت گرفته و کادرسازی ها، قاب بندی های فرعی و قرینه سازی ها، با ظرافت و دقت تکرار شده است؛ این در حالی است که بخش بندی پارچه ها، تنها شامل قاب های مدور و بزرگ است که هیچ تقسیم بندی داخلی ندارد. بررسی نقوش گیاهی چند نمونه از پارچه های ایران شرقی، تمایزهای گفته شده را روشن می کند.
در پارچه ای که هم اکنون در موزه دهلی نگهداری می شود (نگاه کنید به: تصویر ۲-۵۶)، ساقه اصلی، مستقیم به غنچه ای نشکفته و بزرگ می پیوندد. روی کاسبرگ کوچک این غنچه، نخست دو برگ بزرگ و جانبی؛ و سپس، بخش اشک مانند، طراحی شده است. به بیان دیگر، برگها مقدم بر گلبرگ هاست. غنچه گل های چند پر، در طراحی تذهیب نیز از این قانون پیروی می کند.
در قاب پارچه ها (تصویرهای ۲-۵۷ و ۲-۵۸)، آرایه های گیاهی ساده و انتزاعی، فضای پیرامون جانوران مرکزی را زینت داده است. در انتخاب این تصاویر، به نیم قوس های حلزونی، غنچه های ساده با کاسبرگهای دوتایی و برگ های کشیده توجه داشته ایم. مشابهت این نقوش با آرایه های تذهیب، در بخش های پیشین به تفصیل آمد.
آنچه بر بافته ها و منسوجات ناحیه شرقی بررسی کردیم، در نقاشی های دیواری آن نواحی نیز دیده می شود. قاب های دایره ای در این نقاشی ها، برای تزیین جامه های افراد و پوشش جانوران آمده است. دیوارنگاری های سغدی بازمانده از سده های ششم و هفتم میلادی، اکنون در شهرهای نواحی آسیای میانه دیده میشود. در تصویرهای ۲-۵۹ تا ۲-۶۱، سه نمونه از نقاشی های دیواری را می بینیم؛ به آرایه های زینتی لباس‌ها و قاب‌بندی‌های دایره‌ای آنها توجه کنید.
تأثیرات آرایه های پیشا اسلامی را بر طرح‌های تذهیب می توان در نقوش بودایی ایران شرقی پی گرفت. بودای کتابخانه ملی پاریس (نگاه کنید به تصویر
۶۲ – ۲ )، یکی از این نمونه هاست. آرایش گلبرگ های تخت نیلوفری بودا را می توان با طراحی برخی از گل های بزرگ دوره اسلامی مقایسه کرد. تکرار شکوفه های سه یا چهار پر بر استودانی سغدی، بازمانده از سده هفتم میلادی (نگاه کنید به تصویر ۲-۶۳)، ریشه های نقوش تذهیب را آشکار می کند. گرچه طاق ها و ستون هایی که چهار ایزد زرتشتی را در بر گرفته است، سنت معماری سده های متأخر باستان را نشان می دهد، شیوه کادر بندی، و نقش شکوفه های ساده، تزئینات بین‌النهرینی را به یاد می آورد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

برای دریافت مهمترین اخبار فراخوان‌های هنری در دنیا
لطفا ایمیل خود را وارد نمایید

شما همچنین می توانید وارد کانال تلگرام ما شده و از آخرین فراخوان‌های خارجی مطلع شوید
@cheetart
اطلاعاتم را ثبت کن