Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

حروف‌نگاری

زمانی که لوئیس کرول در کتابش آلیس در سرزمین عجایب ( ۱۸۶۵) با دقت و مشقت خطوط حروف ریخته گری را به شکل دم موش انحنا داد، در واقع خود را وارد گود بازی با حروف کرد و البته تا پنجاه سال پس از او کمتر کسی این بازی را در کتاب‌های کودکان تکرار کرد و باز شصت سال دیگر هم سپری شد تا بازی مذکور به سمت‌وسوی امروزینش میل پیدا کند. از آنجایی که کتاب‌های کودکان معمولا موقعیت‌های فراوانی را برای بازی‌های خلاقانه فراهم می‌آورند، این سؤال پیش می‌آید که چرا حروف‌نگاری کتاب‌های کودکان این همه سال نسبتاً رام و یکنواخت باقی ماند. یقیناً در دوران پس از جنگ دوم جهانی، هنرمندان تحت جادوی هنر مدرن، سبک و نیز محتوای آثار را از هر نوع قیدوبندی رها ساختند. به دنبال رونق کتاب‌های جدید کودکان در دوران پس از جنگ، ناشران به ویژه در ایالات‌متحده مجدداً نگاه خود را متوجه مخاطبان کردند و به ریسک زیادی در انتخاب موضوع، سبک و تا حد کمتری صفحه‌آرایی دست زدند.
در این راستا، ناشران با نادیده گرفتن هشدارهای کتاب‌داران مبنی بر رعایت قوانین و حد و حدودی که خودشان همواره در انتخاب کتاب برای کتابخانه‌هایشان در نظر می‌گرفتند، به هنرمندان و نویسندگان اختیار تام دادند تا از چارچوب‌های هنری کتاب کودک پارا فراتر نهاده. با بایدها و نبایدهای این حوزه ستیز کنند. مثلا یکی از اولین اقداماتی که در حروف‌نگاری برای کودکانه ۱۵۹ این زمینه انجام شد توسط تامی آنگرر بود که در کتاب کریکتور ( ۱۹۵۹) برای نخستین بار یک مار را شخصیت اصلی کتاب کرد.
در مورد طراحی باید گفت که در قرن نوزدهم، یک صفحه متن، به طور معمول به شکل کلیشه سربی فشرده چیده می‌شد و گه‌گاه حضور یک حرف بزرگ در ابتدای سطر یا یک قطعه تذهیب موضعی این فشردگی را التیام می‌بخشید. کتاب‌های تصویری یا کتاب‌های الفبا نیز هر چند به لحاظ گرافیکی شادتر و پرتحرک‌تر بودند، اما از لحاظ حروف‌نگاری باز هم رفتاری ملایم و مطیعانه داشتند تا مایه حواس‌پرتی کودکان نشوند.
برای مدت کوتاهی در دهه ۱۹۲۰ کتاب‌های کودکان در اثر انقلاب و تحولات مدرنیستی، تغییر شکل دادند. اثر کلاسیک ساختارگری ناب لازار ال لیزینسکی به نام داستان دو مربع (که در سال ۱۹۲۰ در ویتبسک طراحی، اما نخستین بار در سال ۱۹۲۲ در برلین چاپ شد)، که بر پایه پوستر سیاسی معروف او به نام «سفیدها را با تیغ قرمز بزن» شکل گرفته بود، نخستین اثری بود که هم از نظر محتوا و هم از نظر صفحه‌آرایی، سنت رایج کتاب‌های کودکان را در هم شکست. به قول ان. خادژیف در مقاله ای با عنوان «طراح کتاب، ال لیزینسکی» (۱۹۶۲، تجدید چاپ شده در کتاب «ال لیزینسکی» توسط نشر تیمز اند هادسون ۱۹۶۸)، این نخستین باری بود که این هنرمند از طریق حروف‌نگاری، زبان جدید و سرکشی را به‌کار گرفت که بعدها برای طراحی بروشورها و آگهی تبلیغاتی مناسب بزرگسالان از آن استفاده کرد.
در داستان دو مربع تنها اشکال انتزاعی نمادینی به‌کار گرفته شده بود که خود لیزینسکی آنها را «ابزارهای بنیادین» می‌نامید و آنها را به جای شیوه‌های روایی تصویری و بازنمودی به‌کار می‌برد. لیزینسکی می‌گفت: قصدش این بوده است که همه بچه‌ها را درگیر یک بازی هیجان‌انگیز کند، به این معنی که انگار به آنها گفته می‌شود: «قصه را نخوان، تکه‌های کاغذ و مکعب‌های خانه‌سازیت را بردار و کنار هم بچین و نقاشی کن و خانه بسازه. وقتی کتاب را ورق می‌زنید انگار دارید کتاب مصور فکاهی یا فیلم می‌بینید. خادژیف در این باره توضیح می‌دهد: «همه تصاویر یا فریم‌ها توسط حرکت بی‌وقفه ارقام و اشکال ساده مرتبط به هم در یک زنجیره یا سکانس به هم وصل شده‌اند و سرانجام به ضلع پایانی مربع قرمز ختم می‌شوند. کلمات به درون حوزه‌های عملکرد ارقام می‌خزند. اینها مربع هستند و تأثیرات کلی و به‌ویژه تجسمی حاصل از آنها، از طریق منطق حروف‌نگاری به دست داده شده است.
داستان دو مربع، منبع الهام کورت شوایترز، کیت اشتاینیتز و تئو ون درزبرگ برای داستان «مترسک» شد. در این کتاب حروف Bو 0 و X شخصیت‌های داستان خنده‌دار یک مترسک مفلوک هستند که نمی‌تواند هیچ چیز را بترساند و بعد هم با یک کشاورز تصادم می‌کند. این نوع شخصیت‌پردازی بامزه انسانی در قالب حروف که در واقع حرکتی است از مرحله طبیعت‌گرایی به نمادگرایی در تصویرسازی‌ها و شبیه‌سازی‌های کتاب کودک، باعث شد که مرزهای درک تصویری و متنی مورد آزمایش قرار بگیرند. همچون کتاب «داستان در مربع»، «مترسک» هم در اصل برگرفته از تجاربی است که پیش از آن در زمینه حروف‌نگاری برای بزرگسالان صورت گرفته‌اند، مثلاً در این مورد از تجارب خود شوایترز در مجموعه اشعار بی‌معنی مرتز، استفاده شده است.
به احتمال زیاد زمانی که لیزینسکی در سال ۱۹۲۹ دومین کتاب کودک خود را با عنوان جمع، تفریق، ضرب، تقسیم طراحی می‌کرد، به مترسک نظر داشته است. در این کتاب، حروف بزرگ به شکل بدن و دست و پای یک کارگر کارخانه، یک کشاورز و یک سرباز ارتش سرخ، که هر کدام عضوی نمادین از جامعه شوروی هستند، درآمده‌اند و چون شکل‌شان در خاطر می‌ماند، می‌توانستند به عنوان ابزاری برای آموزش حساب به‌کار برده شوند. لیزینسکی در این کتاب به خوانندگانش حکم می‌کند که حروف را باید این‌طوری به‌کار بگیرید تا هر نوع روش حساب کردن را بتوانید انجام دهید. خودتان امتحان کنید. اما این کتاب هرگز چاپ نشد و تنها ماکت آن باقی مانده است. پیت زوارت با پیروی از روش الهام‌بخش لیزینسکی کتاب هت بوک ون پ‌ت‌ث را در سال ۱۹۳۸ خلق کرد تا کودکان را با شرکت پست، تلفن و تلگراف هلند (پت) آشنا سازد. فتومونتاژهای تمام رنگی، اشیای سه‌بعدی و آویزهایی که با طراحی‌های مختلف حروف درست شده بودند. همگی به شیوه‌ای ظاهرا درهم و برهم اما کاملاً مرحله‌به‌مرحله، حساب شده و روشن درهم ادغام می‌شدند و همان‌قدر که پیچیده بودند سرگرم کننده و نشاط‌بخش هم بودند.
اما به‌هرحال این تحول یا انقلاب حروف‌نگاری بر اصول و قراردادهای چاپ کتاب‌های کودکان تأثیری برجای نگذاشت چراکه این نوع کتاب‌ها با شمارگان بالا چاپ نمی‌شدند و عموماً به جای قفسه کتاب‌های خود کودکان، در قفسه‌های مجموعه داران جا می‌گرفتند. جیمز فریزر سردبیر نشریه فابدروس «پژوهش‌های سالانه ادبیات کودکان» می‌گوید که خوانندگان معمولی هم به این نوع تجارب پیشتازانه بی علاقه بودند: «من اغلب این نوع کتاب‌های حاوی تجربه‌های پیشتار را در کتاب‌های پاکسازی شده کتابخانه‌ها، در شرایطی کاملاً تمیز و دست‌نخورده پیدا می‌کردم در حالی که نسخه‌های کتاب‌های متن و کتاب‌های تصویری معمولی، پاره و داغان بودند».

 

برگرفته از کتاب: سواد طراحی: درک طراحی گرافیک

اتیون هلر، کارن پومری

ترجمه: رضا علیزاده، سیما ذوالفقاری، مازیار میرهادی‌زاده

 

این مقاله ادامه دارد…

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

برای دریافت مهمترین اخبار فراخوان‌های هنری در دنیا
لطفا ایمیل خود را وارد نمایید

شما همچنین می توانید وارد کانال تلگرام ما شده و از آخرین فراخوان‌های خارجی مطلع شوید
@cheetart
اطلاعاتم را ثبت کن