Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

گل و مرغ و گل و بته

 

گل و مرغ و گل و بته در فرهنگ و سنن ملت‌ها به منزلۀ نمادی از عشق به زیبایی‌ها و نور امید به زندگی است. در آثار تاریخی ملت‌ها نشانه‌هایی از گل وجود دارد و شاید این حاصل دوستی چند هزارساله انسان با گل باشد. در نقاشی‌ها، طرح‌های زیبای قالی‌های ایرانی، ترانه‌های دلنشین عامیانه و محلی ایرانی و در مینیاتورهای زیبا با باغ‌های بهشتی جادویی گل‌ها با فرهنگ ایرانی آمیخته شده‌اند. در نقاشی گل و مرغ انواع طرح‌های شاداب و سرگل و شکوفایی غنچه‌ها، شکل خطوط، استحکام و مفصل‌بندی شاخه‌ها و ساقه‌ها، چرخش زیبای پیچک‌ها که نشان از رشد و شکوفایی گل‌ها دارد و نور ناشی از پرداز و کمرنگی و پررنگی خطوط و ظرافت‌های قلم‌گیری بر زیبایی اثر می‌افزاید.

اصولاً هنرمندان مینیاتوریست ایرانی در طراحی اشکال گل و مرغ مسلط‌تر بوده‌اند و در رسم گل و بته هم مهارت بی‌نظیری داشته‌اند.
برای اینکه استادی هنرمندان ایرانی ثابت شود کافی است در آثار گل و مرغ و گل و بته که از مکتب هرات باقی مانده دقت کنیم تا به زیبایی و ظرافت آثار نگارگری ایرانی پی ببریم. روند تکاملی این هنر در مکتب تبریز و بعدها در مکتب اصفهان به‌چشم می‌خورد. نگارگران ایرانی با الهام از گفتار دلکش و گنجینه‌های ادبی ایرانی شاهکارهایی خلق کرده‌اند که همچون شعر و غزل با تاروپود دل‌ها پیوند خورده است و دیدن آنها، انسان را از ملحقات دنیوی خارج کرده و به سوی زیبایی‌ها و بهشت ایرانی رهسپار می‌نماید.

گل و مرغ

نگارگران معاصر با الهام از گل و مرغ به منزله زیبایی و کمال بهره‌ها برده‌اند و حضور انواع گل در مراسم فرهنگی، دینی و تاریخی ایرانیان و تابلوهای نقاشی حاصل الفت هزاران ساله آنها با گل بوده است و نمادی از بهشت خیالی نگارگران ایرانی را نشان می‌دهد. گل و مرغ در ادب فارسی نیز با ذهن شاعر و نویسندۀ ایرانی درهم آمیخته شده است و دیوان هر شاعری به عطر گل و مهر و مهربانی آراسته شده است.
طراحی بوته در هنر مینیاتورسازی و نقاشی ایرانی برای طراحی و ساخت گل و بوته بعد از طراحی اولیه فرم برگ‌ها را با رنگ‌های جسمی رنگ‌آمیزی می‌کنند و ضمن پرداز یا دمشو کردن بخش تیرۀ برگ‌ها با رنگ سفید یا زرد، قسمت‌های روشن را قلم‌گیری می‌کنند که به این کار سفیداب کاری می‌گویند. سپس با رنگ سبز تیره اطراف برگ‌ها را قلم‌گیری می کنند. البته می‌توان ابتدا برگها را قلم‌گیری کرد و پس از آن از روش سفیداب کاری استفاده کرد و پس از سفیداب کاری با رنگ تیره لابه‌لای بوته‌ها مقداری برگچه و بوته‌های ریز قلم‌گیری می‌کنند.

برای ساخت چمنزار ابتدا با رنگ روحی روشن و سپس با روش پرداز آن را در هنر مینیاتورسازی ایرانی نقاشی گل و مرغ و گل و بته تنها توصیف طبیعت ایرانی نیست، بلکه توصیف روحانی و عرفانی آن است و در هنر اسلامی طراحی گل در کنار دیگر تزیینات نشانۀ زیبایی، عزت نفس، پاک‌باختگی و عشق به ذات پاک حضرت دوست به حساب می‌آید. هنرمندان ایرانی هنر نقاشی کردن را مانند عبادت می‌دانستند و همواره سعی می‌کردند تا کیفیت کارشان را از نظر طراحی، رنگ‌آمیزی، پردازی و قلم‌گیری در سطحی بالا باشد. آنها در آثارشان از عالی‌ترین کاغذها و درخشان‌ترین رنگ‌های طبیعی و ظریف‌ترین قلم‌موهای ممکن بهره جسته‌اند که بعد از چندین قرن این آثار باعث شگفتی و حیرت بینندگان می‌شود و زینت‌بخش معتبرترین موزه‌های ایران و جهان است.

هنر گل و مرغ هنر عشق بوده است، هنری از فصلی سبز و بهاری و یک قناری با مرغی زیبا که در میان دیدگانت لانه کرده است، گویی با یک نگاه پرسش گل‌ها را پاسخ می‌دهی و چه زیبا حافظ مظهر هنر و احساس و استاد سخن گفته:

به لطف خال و خط از عارفان ربودی دل
لطیفه های عجب زیر دام و دانه تست
دلت به وصل گل ای بلبل سحر خوش باد
که در چمن همه گلبانگ عاشقانه تست

طراحی برگ در هنر مینیاتورسازی و نقاشی ایرانی

گل و مرغ
گل و مرغ

شالودۀ هنر گل و مرغ‌سازی و گل و بوته‌سازی، غیر از طراحی دقیق بر استفاده از روش پرداز یا نقطه‌پردازی استوار است و اجزای مختلف نقاشی با نقطه‌چین‌های بسیار ریز در نهایت ظرافت و دقت و با ایجاد سایه، روشن می‌گردد.
در عصر صفوی هنر گل و بوته‌سازی به شکلی مستقل آغاز شد. در این دوره نگارگران تک‌بوته‌های ظرینی می‌ساختند و طرح‌های بزرگ گل و بوته را کمتر کار می‌کردند. ساختن گل محمدی، نرگس با شاخ و برگ و زنبق معمول بوده است. این گل‌ها را گاهی با سیاه‌قلم و گاه با آبرنگ پرداز می‌کردند. گل و بوته‌سازی در رشته‌های هنری دیگر نیز عمومیت یافته بود و در دیوارهای کاخ‌ها، منازل، گنبدها و گلدسته‌های مساجد به همراه خط و کاشی‌کاری و نساجی جلوه‌گر بود. نقاشی لاکی گل و مرغ و گل و بوته در جلد کتاب، قاب آیینه، قلمدان، سقف منازل بزرگ و کاخ‌ها، عصا، جعبه و تابلو به کار گرفته می‌شد که تعدادی از این آثار در موزه های معتبر ایران و جهان و گنجینه های هنری موجود است.
از گل و بوته‌سازان مشهور آن دوره می توان از محمود مذهب، حکیم باری مذهب، سیاوش گرجی، آقا رضا هروی، منصور نقاش باشی، خواجه عبدالصمد، استاد میرک، آقا رضا مصور کاشی، رضا عباسی، معین مصور، محمد زمانی محمد هادی زرنگار و محمدشفیع عباسی نام برد.

هنر گل و بوته‌سازی و گل و مرغ در دوران زندیان و قاجاریه و دوران معاصر تنوع بافته و سبک آن تغییراتی کرده است، چنان‌که شاخ و برگ، غنچه، گل صدپر و نسترن به شکل یک مجموعه در آمده و در یک تابلوی مینیاتور کار شده است. این گل و بوته‌ها به صورت ریز و درشت طراحی می‌شده و با پرداز دفیق و لطیف گلبرگ‌ها و ساقه‌ها و پر و بال مرغان و پروانه‌ها بر اعتلای هنری این آثار می‌افزوده است. در گل و بوته‌سازی درشت، طرح‌های گل و فندق با برگ‌های پهن پنجه‌دار و شاخه‌های گره‌دار ترسیم می‌شده است. در گل و بوته‌سازی دورۀ قاجاریه به شاخه‌های مو و خوشه‌های انگور و تعداد زیادی پرنده و پروانه اهمیت بیشتری داده می‌شده است. طرح گل‌ها بر روی آثار هنری لاکی دوره قاجار بیشتر گل‌های محمدی، زنبق، نرگس، لاله، مینا و شکوفه به‌ویژه شکوفه درخت سیب بوده است که بیشتر این آثار با الهام از مکتب شیراز و مکتب اصفهان طراحی می‌شده و نقوش گل و مرغ نیز داشته است.

در دوران قاجار و دوران معاصر بر خلاف دورۀ صفویه به جای گل و بوته‌های تکی، ترکیبی از گل و بوته‌های مختلف طراحی می‌شده است و استفاده از رنگ‌های متعدد در گل و بوته‌سازی و ایجاد سایه روشن با نقطه‌چین و نقطه‌پرداز معمول بوده است. گل‌های محمدی و گل‌های لبه برگردان با رگبرگ‌های مشخص و تنه‌سازی گل‌ها و درختان به صورت‌بندی همراه با پرداز و تشعیر و اجرای دسته گل‌های متنوع و گل و بوته‌های زرین، و پیاده نمودن گل و بوته‌ها در فضاهای تقسیم‌شده ترنجی و سرترنجی از ویژگی‌های نقاشی این دوره است. از استادان معروف آن دوران می‌توان از على اشرف، محمدباقر زمان، محمد قاسم، رحیم رکنی، آقا نجف اول، ابو محمد شریف، محمدعلى مذهب، آقا زمان دوم، زین‌العابدین افشار، محمدحسن نقاش‌باشی، ابوطالب مذهب اصفهانی، محمدتقی امامی، نصرالله امامی، صنیع الملک، عباس شیرازی، فتح‌الله شیرازی، احمد مذهب‌باشی، محمود مذهب، ابوطالب مدرس و فرصت شیرازی نام برد.

تابلوی گل و مرغ و گل و بوته با ظرافت و زیبایی خود همچون یک شب مهتابی که انوار ماه، ارزان و گذران جهان هستی را روشن می‌کند بر دل بیننده می‌نشیند و لحظات شیرینی را خلق می‌کند، جهان روشن و زیبایی از نرگس جادو و خرمن مجنون و منزل لیلی را برای دلبران عاشق‌پیشه نمایان می‌سازد و آتشی در دل‌ها می‌افروزد.

برگرفته از کتاب:
هنر مینیاتورسازی و نقاشی  ایرانی
مهدی اشتری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

برای دریافت مهمترین اخبار فراخوان‌های هنری در دنیا
لطفا ایمیل خود را وارد نمایید

شما همچنین می توانید وارد کانال تلگرام ما شده و از آخرین فراخوان‌های خارجی مطلع شوید
@cheetart
اطلاعاتم را ثبت کن